Steen-papier-schaar: de regels, de varianten en de geschiedenis
Regels · · 4 min lezen
Bijna iedereen leert steen-papier-schaar als kind, meestal zonder dat iemand de regels ooit opschrijft. Ze zijn kort, maar er zit meer achter dan drie handgebaren: hoe je aftelt, wat er gebeurt bij gelijkspel, hoeveel rondes een partij zijn, en een paar varianten die de getallen veranderen.
Hier staat het hele spel op één plek, samen met waar het vandaan komt en een paar keer dat het werd gebruikt om iets te beslissen waar echt iets van afhing.
De basisregels
Twee spelers staan tegenover elkaar en tellen samen af – in het Nederlands meestal met “steen, papier, schaar”. Op het laatste woord laten ze allebei tegelijk een van drie handgebaren zien:
- Steen, een gebalde vuist. Die verslaat schaar, want hij maakt haar bot.
- Papier, een platte, open hand. Dat verslaat steen, want het pakt hem in.
- Schaar, wijs- en middelvinger in een V gestrekt. Die verslaat papier, want ze knipt het door.
Gelijkspel, en waarom geen enkel gebaar het beste is
Laten beide spelers hetzelfde gebaar zien, dan is de ronde gelijk en wordt hij gewoon opnieuw gespeeld.
Elk gebaar verslaat precies één ander en verliest van precies één ander, dus de drie vormen een cirkel. Geen enkel gebaar is sterker dan de rest, en dat maakt het spel eerlijk – en daarom zit het enige echte voordeel in het lezen van de ander. In onze gids zo win je met steen-papier-schaar lees je wat het onderzoek daarover zegt.
De gebaren moeten tegelijk komen. Te laat laten zien, of je hand veranderen nadat je die van de ander hebt gezien, is de enige echte manier om vals te spelen – en daar is het aftellen voor.
Hoeveel rondes een partij is
Om te bepalen wie begint, is één worp genoeg. Voor al het andere spreken spelers meestal een partij af, en gelijkspel telt daarbij nooit mee:
- Best of three: wie het eerst twee rondes wint, wint de partij.
- Best of five, oftewel eerst tot drie, voor iets meer zekerheid.
- Eerst tot vijf, zo worden online partijen van Classic RPS gespeeld – lang genoeg om gewoontes te zien en om vaardigheid te laten tellen.
Hoe het wereldwijd heet
Het spel wordt bijna overal gespeeld, onder allerlei namen en met allerlei aftelrijmpjes. Een paar ervan:
- Japan: janken, afgeteld met “jan, ken, pon”.
- Korea: gawi bawi bo – schaar, steen, doek.
- Frankrijk: pierre-feuille-ciseaux, of chifoumi.
- Duitsland: Schere, Stein, Papier – met de schaar voorop.
- Delen van de Verenigde Staten: roshambo.
Waar het vandaan komt
Handspellen die door een cirkel van gebaren worden beslist, zijn oud. Rond 1600 beschreef de Chinese schrijver Xie Zhaozhi er een en voerde het terug op de Han-dynastie, zo’n tweeduizend jaar eerder. Die vroege spellen gebruikten niet per se een steen, een vel papier en een schaar.
Japan had verschillende spellen van deze soort – een ervan, mushi-ken, gebruikte een kikker, een naaktslak en een slang – en de versie met steen, papier en schaar, janken, kreeg daar in de negentiende eeuw vorm. Vanuit Japan verspreidde die zich in de twintigste eeuw naar Europa en Amerika.
Toen het iets echts besliste
In 2005 kon het Japanse elektronicabedrijf Maspro Denkoh niet kiezen tussen Christie’s en Sotheby’s voor de verkoop van zijn collectie impressionistische schilderijen, en vroeg het de twee veilinghuizen er steen-papier-schaar om te spelen. Christie’s koos schaar, naar verluidt op advies van de elfjarige dochters van een directeur, die redeneerden dat iedereen steen verwacht. Sotheby’s koos papier. Christie’s kreeg de verkoop.
Een jaar later had een federale rechter in Florida genoeg van twee advocatenkantoren die ruzieden over waar een verhoor moest plaatsvinden, en droeg hij hun advocaten op het met een potje steen-papier-schaar te beslechten.
Varianten met meer gebaren
De bekendste variant voegt twee gebaren toe: steen-papier-schaar-hagedis-Spock, bedacht door Sam Kass en Karen Bryla en beroemd geworden door de televisieserie The Big Bang Theory. Hagedis is een hand in de vorm van een bek; Spock is de Vulcaanse groet uit Star Trek.
Met vijf gebaren verslaat elk er twee en verliest het van twee, dus het spel blijft in balans terwijl gelijkspel zeldzamer wordt – twee spelers kiezen hetzelfde gebaar één keer op de vijf in plaats van één keer op de drie. Hetzelfde trucje werkt met elk oneven aantal gebaren: zet ze in een cirkel en laat elk de helft verslaan die erna komt.
- Steen verplettert schaar en verplettert hagedis.
- Papier bedekt steen en weerlegt Spock.
- Schaar knipt papier en onthoofdt hagedis.
- Hagedis vergiftigt Spock en eet papier op.
- Spock slaat schaar kapot en verdampt steen.
Steen-papier-schaar op een bord
RPS Board haalt de drie gebaren van je hand en zet ze op stukken: veertien per kant, verborgen voor je tegenstander, die zich een weg vechten over een bord van zeven bij zes. Elke slag wordt door dezelfde cirkel beslist – en als twee gelijke stukken elkaar treffen, kiezen beide spelers in het geheim een gebaar om de gelijkstand te doorbreken.
Speel in Classic RPS een partij tot vijf tegen een echte tegenstander